Van hype naar impact: AI-gebruik, toetsresultaten en de noodzaak van metacognitie

Waarom scholen generatieve AI bewust moeten stimuleren – en hoe vroeg je begint

“ChatGPT? Dat gebruikt toch iedereen?”
Niet helemaal. Maar nieuwe cijfers tonen dat het gebruik van generatieve AI razendsnel groeit.

Het Centraal Bureau voor de Statistiek liet in september 2024 zien dat inmiddels 23 procent van alle Nederlanders (12+) actief een programma als ChatGPT inzet om teksten, beelden of video te maken[1]. Onder 18- tot 25-jarigen loopt dat zelfs op tot bijna 49 procent, en bij hbo/wo-geschoolden tot 34 procent. De les is duidelijk: AI zit definitief in de rugzak van onze leerlingen en studenten.

Tegelijk waarschuwt een Duits-Canadische studie dat studenten die AI tijdens een schrijfopdracht inzetten gemiddeld 6,7 tentamenpunten lager scoren dan niet-gebruikers[2]. Andere onderzoeken koppelen ondoordacht AI-gebruik aan toegenomen uitstelgedrag en zelfs dalende GPA’s[3]. Wat verklaart dit spanningsveld, en hoe stuur je als school?

AI-adoptie in één oogopslag

Percentage Nederlanders dat AI-tools gebruikt (CBS 2024)
Leeftijdsgroep AI-gebruik (%)
12–18 jaar 34,0
18–25 jaar 48,7
25–35 jaar 41,5
35–45 jaar 27,6
45–55 jaar 21,0
55–65 jaar 12,1
65–75 jaar 5,2
75+ jaar 1,3

Van cognitieve krik naar intellectuele kortsluiting

Volgens de Cognitive-Load Theory kan een hulpmiddel als ChatGPT extraneous load verlagen: leerlingen houden werkgeheugen vrij en leren efficiënter[5]. Maar de constructivistische leertheorie waarschuwt dat diep leren pas ontstaat als studenten zelf analyseren, samenvatten en verbanden leggen[6]. Zonder metacognitieve regie verandert de ‘cognitieve krik’ in een shortcut die leerwinst ondermijnt.

Een systematische review van 52 studies bevestigt dat AI motivatie en hogere-orde denken kan bevorderen – maar uitsluitend wanneer leerlingen expliciet leren plannen, monitoren en reflecteren op het AI-proces[7].

Stimuleren vanaf wanneer?

Verbieden is onhoudbaar; sturen is noodzakelijk. Onderstaande leeftijdsladder schetst een praktische route:

  • 10–12 jaar – Experimenteer onder begeleiding met beeld-AI; leg nadruk op bronvermelding en auteursrecht.
  • 13–15 jaar – Introduceer geleide prompts en klassikale evaluaties van AI-output. Kwaliteit versus originaliteit staat centraal.
  • 16–18 jaar – Laat AI fungeren als schrijf- of denkcoach. Verplicht een reflectielogboek waarin leerlingen noteren wat AI deed en wat zij zelf bijdroegen.
  • 18 plus – Integreer AI volledig in projecten en onderzoekswerk. Beoordeel via open-boekopdrachten, peer-review en mondelinge verdediging.

Concrete actiepunten voor scholen

1. Voer een curriculumscan uit en label leerdoelen die door AI ondersteund of bedreigd worden.
2. Train docenten in prompt-design, AI-feedback en ethiek.
3. Implementeer een AI-logboek als standaard bij opdrachten.
4. Herontwerp summatieve toetsing: focus op probleemoplossing en verantwoording, niet op reproductie.
5. Maak transparant beleid: AI is toegestaan mits vermeld en gereflecteerd[8].

“Technologie vergroot pedagogiek – maar vervangt haar nooit.”

Slot: metacognitie als kompas

AI is onze nieuwe leer-copiloot. Of die copiloot de koers verbetert, hangt af van het metacognitieve rijbewijs van de bestuurder. Stimuleer daarom bewust AI-gebruik, coach op kritische reflectie en toets wat mensen méér weten – niet wat machines al kunnen.

Referenties

  1. Centraal Bureau voor de Statistiek. Bijna kwart Nederlanders gebruikt kunstmatige intelligentie zoals ChatGPT. 2024.↩︎
  2. Wecks JO, Voshaar J, Plate BJ, Zimmermann J. Generative AI Usage and Exam Performance. SSRN; 2024.↩︎
  3. Abbas M, Jam FA, Khan TI. Is it harmful or helpful? Examining the causes and consequences of generative AI usage among university students. SSRN; 2024.↩︎
  4. Shahzad MF, Xu S, Zahid H. Exploring the impact of generative AI-based technologies on learning performance in higher education. 2024.↩︎
  5. Sweller J. Cognitive Load During Problem Solving: Effects on Learning. Cognitive Science. 1988.↩︎
  6. Bada SO, Olusegun S. Constructivism Learning Theory: A Paradigm for Teaching and Learning. IOSR-JRME. 2015.↩︎
  7. Li X, et al. Generative AI in the language classroom: a systematic review. Interact Learn Environ. 2025.↩︎
  8. Sonoma State University CTET. Academic Integrity Tool Pilot Report. 2024.↩︎
  9. Susskind D. Spend a third of school lessons on AI. The Times. 2025.↩︎
  10. AI in education: we must steer a course between hype and fear. The Times. 2025.↩︎